Ngày đăng: 2/5/2025Cập nhật lần cuối: 8/6/202512 phút đọc
Trong xã hội Việt Nam đương đại, cộng đồng LGBT vẫn gặp phải nhiều thành kiến và trở ngại. Những thành kiến này tạo nên những rào cản vô hình, tách biệt họ khỏi phần còn lại của xã hội. Công văn số 4132/BYT-PC ngày 3/8/2022 của Bộ Y tế Việt Nam đã tuyên bố rõ ràng: "đồng tính không phải là bệnh, không cần chữa trị". Điều này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình phá bỏ thành kiến về LGBT. Việc vượt qua ranh giới của những thành kiến này không chỉ mang đến sự tôn trọng và công bằng cho cộng đồng LGBT mà còn đóng góp vào việc xây dựng một xã hội tiến bộ, nhân văn và phát triển.
Thành kiến là những quan điểm, nhận thức, đánh giá mang tính tiêu cực và thiên vị về một nhóm người nhất định. Thành kiến thường xuất phát từ những thông tin thiếu sót, những quan niệm sai lầm hoặc những chuẩn mực xã hội lỗi thời.
Cần phân biệt rõ ba khái niệm thường bị nhầm lẫn: thành kiến, kỳ thị và phân biệt đối xử. Thành kiến là nhận thức, suy nghĩ tiêu cực; kỳ thị là thái độ, cảm xúc tiêu cực dựa trên thành kiến; còn phân biệt đối xử là hành động đối xử bất công xuất phát từ thành kiến và kỳ thị.
Đối với cộng đồng LGBT, thành kiến thường xuất hiện dưới nhiều hình thức:
Thành kiến về giới tính: Quan niệm rằng chỉ có hai giới tính là nam và nữ, không chấp nhận những người có bản dạng giới khác.
Thành kiến về hành vi: Cho rằng người LGBT có lối sống "không lành mạnh", "trái tự nhiên" hoặc "có nguy cơ lây bệnh".
Thành kiến về ngôn ngữ: Sử dụng các từ ngữ mang tính xúc phạm như "bóng", "bê đê", "pê đê" để gọi người đồng tính.
Thành kiến về LGBT tồn tại và bám rễ sâu trong xã hội bởi nhiều nguyên nhân:
Thiếu hiểu biết và thông tin sai lệch là nguyên nhân hàng đầu. Nhiều người không có kiến thức chính xác về đồng tính, song tính hay chuyển giới, dẫn đến những hiểu lầm như cho rằng đây là bệnh lý, rối loạn tâm thần hoặc là lựa chọn lối sống.
Ảnh hưởng từ văn hóa, tư tưởng truyền thống và tôn giáo cũng góp phần duy trì thành kiến. Trong xã hội Việt Nam với nền tảng văn hóa Á Đông, quan niệm về gia đình truyền thống, việc sinh con nối dõi tông đường vẫn còn ăn sâu. Người LGBT thường bị coi là đi ngược lại các giá trị này.
Áp lực gia đình, môi trường sống và khu vực địa lý cũng đóng vai trò quan trọng. Ở những vùng nông thôn, miền núi, nơi thông tin còn hạn chế, thành kiến về LGBT càng nặng nề. Áp lực từ gia đình về việc kết hôn, sinh con cũng khiến nhiều người LGBT phải che giấu bản dạng giới và xu hướng tính dục của mình.
Thành kiến xã hội đối với LGBT để lại những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần. Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), nhiều người LGBT phải đối mặt với trầm cảm, lo âu và có nguy cơ tự tử cao hơn nhóm dân số chung. Cụ thể, 4,5% người LGBT từng bị tấn công vì xu hướng tính dục của mình, dẫn đến tổn thương cả về thể chất lẫn tinh thần.
Sự kỳ thị còn khiến người LGBT ngại tiếp cận dịch vụ y tế, đặc biệt là các dịch vụ liên quan đến sức khỏe tình dục, dẫn đến những nguy cơ về sức khỏe khác.
Thành kiến trong gia đình thường biểu hiện qua sự từ chối, phủ nhận hoặc thậm chí đuổi con cái ra khỏi nhà khi họ công khai xu hướng giới tính. Theo số liệu từ iSEE, 15% người LGBT bị gia đình chửi mắng hoặc đánh đập khi công khai, 20% mất đi bạn bè. Việc làm gì khi người thân công khai tính dục trở thành một vấn đề khó khăn mà nhiều gia đình phải đối mặt.
Trong môi trường làm việc, thành kiến thể hiện qua việc từ chối tuyển dụng, quấy rối hoặc tạo môi trường làm việc không thân thiện với người LGBT. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội nghề nghiệp, thu nhập và sự phát triển sự nghiệp của họ.
Công văn số 4132/BYT-PC ngày 3/8/2022 của Bộ Y tế Việt Nam khẳng định "đồng tính không phải là bệnh, không cần chữa trị" là một bước đi quan trọng trong việc giảm thành kiến. Điều này phù hợp với xu hướng toàn cầu khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã loại bỏ đồng tính khỏi danh sách rối loạn tâm thần từ năm 1990, và chuyển giới (transgender) được loại bỏ khỏi danh sách này vào năm 2019.
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 tuy chưa công nhận hôn nhân đồng giới nhưng đã bỏ điều cấm hôn nhân đồng giới, là bước tiến nhất định trong việc công nhận các mối quan hệ đa dạng.
Bộ Luật Lao động sửa đổi năm 2019 đã bổ sung quy định cấm phân biệt đối xử tại nơi làm việc dựa trên xu hướng tính dục, góp phần bảo vệ quyền lợi của người lao động LGBT.
Giáo dục giới tính toàn diện trong trường học đang dần được chú trọng, giúp học sinh hiểu biết chính xác về giới tính và tôn trọng sự đa dạng. Các chương trình giáo dục không chính quy thông qua các hội thảo, tọa đàm cũng góp phần nâng cao nhận thức.
Truyền thông tích cực đóng vai trò quan trọng trong việc phá bỏ thành kiến. Các phương tiện truyền thông, mạng xã hội đang ngày càng đưa hình ảnh người LGBT một cách tự nhiên, tích cực, giúp công chúng có cái nhìn chính xác hơn.
Văn học và văn hóa đại chúng cũng góp phần không nhỏ. Từ chỗ là đề tài cấm kỵ cách đây 25 năm, nay các tác phẩm về LGBT đã trở nên phổ biến. Các tác giả như Bùi Anh Tấn, Trang Hạ, Nguyễn Đình Tú đã có những tác phẩm về đề tài này, góp phần tạo nên cái nhìn nhân văn, đa chiều về cộng đồng LGBT.
Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), Học viện Phụ nữ Việt Nam và nhiều tổ chức khác đã có những đóng góp tích cực trong việc nghiên cứu, vận động chính sách và tổ chức các hoạt động nâng cao nhận thức về LGBT.
Ngày 17/5 hàng năm - Ngày quốc tế chống kỳ thị LGBT (IDAHOBIT) được tổ chức với nhiều hoạt động ý nghĩa, thu hút sự tham gia của cả những người không thuộc cộng đồng LGBT.
Sự kiện "Vì yêu mà đến" tại Long An và nhiều tỉnh thành khác tập trung vào phòng chống HIV cho MSM (men who have sex with men), đồng thời hỗ trợ cộng đồng hướng tới mục tiêu chấm dứt AIDS vào năm 2030.
Tự nhận thức là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Mỗi người cần tự kiểm điểm những thành kiến tiềm ẩn của mình đối với cộng đồng LGBT, đồng thời chủ động tìm hiểu thông tin chính xác về đa dạng giới và tính dục.
Giao tiếp phi thành kiến thông qua việc thay đổi ngôn ngữ và hành vi cũng rất cần thiết. Tránh sử dụng các từ ngữ mang tính xúc phạm, đồng thời cởi mở trong cách tiếp nhận thông tin và giao tiếp với người LGBT.
Dưới đây là bảng so sánh về ngôn ngữ và hành vi có thành kiến và phi thành kiến:
Ngôn ngữ/Hành vi có thành kiến | Ngôn ngữ/Hành vi phi thành kiến |
Sử dụng từ "bóng", "bê đê" | Sử dụng đúng thuật ngữ: đồng tính, song tính, chuyển giới |
Coi đồng tính là bệnh cần chữa | Hiểu rằng đây là một đặc điểm tự nhiên của con người |
Tránh né, xa lánh người LGBT | Đối xử bình đẳng, tôn trọng như với mọi người khác |
Đặt câu hỏi mang tính xâm phạm đời tư | Tôn trọng quyền riêng tư, không đặt câu hỏi thiếu tế nhị |
Giả định mọi người đều dị tính | Không giả định về xu hướng tính dục của người khác |
Tiếp xúc và học hỏi từ người trong cộng đồng là cách hiệu quả để hiểu hơn về trải nghiệm, thách thức mà người LGBT phải đối mặt. Tham gia các sự kiện, diễn đàn về LGBT hoặc đơn giản là trò chuyện với bạn bè, người thân là LGBT sẽ giúp thu hẹp khoảng cách hiểu biết.
Đồng cảm và tôn trọng sự khác biệt là yếu tố then chốt. Đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu những khó khăn, thách thức họ phải đối mặt và nhận ra rằng sự đa dạng không phải là mối đe dọa mà là điều làm phong phú xã hội.
Gia đình và xã hội cần hỗ trợ thay vì phán xét. Gia đình là nơi đầu tiên và quan trọng nhất để người LGBT cảm thấy được chấp nhận. Việc làm gì để bố mẹ chấp nhận giới tính thật của mình là một trong những thách thức lớn nhất mà nhiều người LGBT phải đối mặt. Thái độ cởi mở, lắng nghe và tôn trọng từ gia đình sẽ giúp họ tự tin và phát triển toàn diện.
Chính sách và không gian an toàn cho LGBT tại nơi làm việc, học đường cũng rất cần thiết. Các tổ chức, doanh nghiệp, trường học cần xây dựng các chính sách rõ ràng về chống phân biệt đối xử, đồng thời tạo ra môi trường làm việc, học tập tôn trọng sự đa dạng.
Quyền con người là nền tảng cho việc đấu tranh chống lại thành kiến và phân biệt đối xử đối với LGBT. Mỗi người đều có quyền được sống đúng với bản dạng của mình, được tôn trọng và đối xử bình đẳng, không phụ thuộc vào xu hướng tính dục hay bản dạng giới.
Nhân quyền LGBT trong bối cảnh toàn cầu và Việt Nam đang ngày càng được chú trọng. Nhiều quốc gia đã ban hành luật chống phân biệt đối xử, luật hôn nhân đồng giới, trong khi Việt Nam cũng đang từng bước tiến tới một xã hội cởi mở hơn với LGBT.
Đa dạng và bao dung là giá trị phát triển của một xã hội văn minh. Việc tôn trọng sự đa dạng về xu hướng tính dục, bản dạng giới không chỉ mang lại lợi ích cho cộng đồng LGBT mà còn góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người.
Cộng đồng và hỗ trợ là chìa khóa để vượt qua rào cản tư tưởng. Mạng lưới hỗ trợ từ cộng đồng, từ người thân, bạn bè, và cả những người không thuộc cộng đồng LGBT nhưng có thái độ ủng hộ (allies) đóng vai trò quan trọng trong việc xóa bỏ thành kiến xã hội.
Dưới đây là ba bước cụ thể để thúc đẩy sự hòa nhập xã hội:
Giáo dục và nâng cao nhận thức: Tổ chức các chương trình giáo dục trong trường học và cộng đồng về đa dạng giới và tính dục.
Xây dựng chính sách hỗ trợ: Thúc đẩy các chính sách chống phân biệt đối xử tại nơi làm việc, trường học và xã hội.
Tạo không gian đối thoại: Khuyến khích các cuộc đối thoại cởi mở giữa cộng đồng LGBT và những người không thuộc cộng đồng này.
Thành kiến LGBT không chỉ là vấn đề của riêng cộng đồng LGBT mà là thách thức đạo đức của toàn xã hội. Bước qua ranh giới những thành kiến này đòi hỏi nỗ lực từ mỗi cá nhân, từ gia đình, nhà trường, cơ quan và toàn xã hội.
Giáo dục, truyền thông, chính sách và sự thấu hiểu chính là những giải pháp cốt lõi để xóa bỏ thành kiến. Mỗi người đều có thể góp phần vào công cuộc này bằng việc lắng nghe, học hỏi và đồng hành cùng cộng đồng LGBT.
Hãy cùng nhau xây dựng một xã hội tôn trọng, bình đẳng và hòa nhập, nơi mà ranh giới giữa các nhóm người dần được xóa bỏ, và mỗi người đều được sống đúng với con người thật của mình. Bởi vì, khi mọi người cùng chung tay xóa bỏ thành kiến sẽ giúp hành trình công khai bản dạng trở nên dễ dàng hơn, và cuối cùng mang lại hạnh phúc cho tất cả mọi người.